In dit artikel gaan we dieper in op:
- wat de AI Act is en waarom deze werd ingevoerd,
- op wie de AI Act van toepassing is,
- welke verplichtingen organisaties hebben,
- wat AI-geletterdheid inhoudt en voor wie het verplicht of essentieel is,
- waarom opleidingen een strategische noodzaak worden.
De AI Act is een Europese verordening die de ontwikkeling, implementatie en het gebruik van AI-systemen in de EU reguleert. Ze moet ervoor zorgen dat AI veilig, transparant, mensgericht en verantwoord wordt ingezet. In tegenstelling tot richtlijnen is een verordening bindend: de AI Act zal rechtstreekse toepassing hebben in alle lidstaten.
De doelstellingen van de AI Act zijn onder andere:
- bescherming van burgers tegen schadelijke of discriminerende AI-systemen,
- garanderen van transparantie en traceerbaarheid bij beslissingen van AI,
- het stimuleren van innovatie op een verantwoorde manier,
- het creëren van een gelijke Europese marktstandaard voor AI-oplossingen.
De Act werkt volgens een risicogebaseerde aanpak, waarbij AI-toepassingen worden ingedeeld in vier categorieën: verboden AI, hoogrisico AI, AI met beperkte risico’s en AI met laag risico. Deze indeling bepaalt welke verplichtingen gelden. Systemen die bijvoorbeeld burgers classificeren op basis van biometrische data of sociale credits vallen in de verboden categorie. AI die beslissingen neemt in domeinen zoals werving, kredietverlening of gezondheidszorg worden gecategoriseerd als hoogrisico en vereisen aanzienlijke compliance-inspanningen.
Een veelgehoorde misvatting is dat de AI Act enkel betrekking heeft op grote technologiebedrijven. Dat klopt niet. De regelgeving raakt een zeer brede groep spelers in de markt:
| Rol binnen AI-ecosysteem | Voorbeelden | Verplichtingen |
|---|
| Ontwikkelaars | AI-softwarebouwers, datalab-teams, techbedrijven | Documentatie, risicobeheer, testen & kwaliteitscontroles |
| Aanbieders / leveranciers | SaaS AI-tools, AI-platformen, automatisatieoplossingen | Transparantie, etikettering, gebruiksrichtlijnen, monitoring |
| Gebruikers / implementerende organisaties | HR-teams, banken, ziekenhuizen, overheden, KMO’s | Risico-inschatting, menselijke controle, opleiding personeel |
| Distributeurs & importeurs | Resellers, integrators | Basisveiligheid, naleving verificeren |
Met andere woorden: elke organisatie die AI ontwikkelt, aanbiedt of gebruikt, valt onder het toepassingsgebied. Ook als jouw organisatie “slechts” gebruik maakt van bestaande AI-oplossingen, kan je alsnog verplichtingen hebben. Dit is vooral relevant voor sectoren zoals HR, financiën, gezondheidszorg, logistiek, energie en overheid.
Afhankelijk van het risiconiveau gelden er verschillende verplichtingen. Vooral bij hoogrisico-AI – zoals systemen voor geautomatiseerde selectie van werknemers, kredietbeoordeling of medische diagnose – moeten organisaties voldoen aan strikte voorwaarden.
Enkele kernverplichtingen zijn:
- risicobeheer- en mitigatieprocessen
- kwaliteits- en datamanagement
- traceerbaarheid en registraties van beslissingen
- technische documentatie en audits
- menselijke controle en interventiemogelijkheid
- transparantie naar gebruikers en betrokkenen
- opleiding en competentiebeheer binnen de organisatie
Dat laatste element is cruciaal: de AI Act erkent expliciet dat AI-gebruikers voldoende kennis moeten hebben om systemen veilig en correct te gebruiken. Dat brengt ons bij een van de meest onderschatte, maar belangrijkste elementen: AI-geletterdheid.
AI-geletterdheid (AI literacy) verwijst naar het vermogen van medewerkers, leidinggevenden en besluitvormers om de werking, beperkingen en risico’s van AI te begrijpen. Het gaat niet alleen over technische kennis, maar vooral over inzicht in besluitvorming, ethische aspecten en wettelijke verantwoordelijkheden.
AI-geletterdheid omvat o.a.:
- begrippenkader: wat AI is – en wat niet
- inzicht in datasets, bias en discriminatierisico’s
- bewustzijn van privacy en GDPR-vereisten
- basiskennis rond algoritmen en modelwerking
- risicoanalyse en impact op mensen
- het herkennen van foutieve of risicovolle outputs
- weten wanneer menselijke interventie verplicht is
Kort gezegd: AI-geletterdheid is wat een rijbewijs is voor een auto. Je hoeft niet te weten hoe een motor gebouwd wordt, maar wel hoe je veilig rijdt. Dezelfde logica geldt voor AI in organisaties.
1. Directie & management
-
strategische keuzes rond AI-implementatie
-
governance en verantwoordelijkheid
-
budgettering en risicobenadering
2. Compliance & juridische teams
3. IT, data & AI-teams
4. Operationele gebruikers
-
veilig gebruik van AI-tools
-
herkennen van afwijkingen
-
meldingsplicht bij onregelmatigheden
5. HR & interne opleiding
👉 Kortom: AI-geletterdheid is geen luxe; het wordt onderdeel van basisprofessionalisering.
Zonder opleidingen ontstaan risico’s zoals:
- misinterpretatie van AI-uitvoer en verkeerde beslissingen
- juridische overtredingen door gebrek aan kennis
- onbedoelde discriminatie in processen (bv. HR of kredietverlening)
- reputatieschade en vertrouwensverlies bij klanten
- afhankelijkheid van externe leveranciers zonder interne controle
Bovendien vormt opleiding de hoeksteen van een verdedigbaar compliance-beleid. Wanneer toezichthouders, auditors of rechtbanken moeten bepalen of een organisatie zorgvuldig heeft gehandeld, speelt aantoonbare competentieontwikkeling een belangrijke rol.
Voordelen van AI-opleidingen
✔ sterkere governance & compliance
✔ grotere innovatiekracht door kennis
✔ minder fouten, incidenten en rapporteringsproblemen
✔ verhoogde efficiëntie in AI-projecten
✔ vertrouwen bij klanten, partners en toezichthouders
De AI Act is geen theoretisch beleidsdocument dat op afstand blijft. Voor organisaties die AI gebruiken, is het een concrete realiteit die vraagt om actie. AI-geletterdheid vormt de brug tussen regelgeving en dagelijkse praktijk. Zonder kennis, begrip en opleiding kan geen enkele organisatie duurzaam compliant zijn.
Daarom is investeren in opleidingen geen kost, maar een noodzakelijke voorwaarde om:
- risico’s te beperken,
- verantwoord te innoveren,
- en competitief te blijven in een markt die snel evolueert.
Wie AI inzet, moet AI begrijpen.
Wie AI begrijpt, kan AI veilig laten groeien.
